Sovyetler
Birliği’nin dağılmasıyla 18 Ekim 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan eden
Azerbaycan Cumhuriyeti’ni ilk tanıyan ülke Türkiye Cumhuriyeti
olmuştur.
Serbest piyasa ekonomisi modelini benimseyen Azerbaycan ile Türkiye
arasındaki ekonomik ve ticari ilişkileri geliştirmek amacıyla ilk
anlaşma 1/11/1992 tarihinde imzalanmıştır. Bu anlaşmanın dışında;
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile sınır ticareti, ikili ticaretin
finansmanı, küçük ve orta ölçekli sanayi işletmelerinin geliştirilmesi
ve teknik işbirliği, gümrük işbirliği ve karşılıklı yardımlaşma,
bilimsel, teknik, sosyal, kültürel ve iktisadi sahalarda işbirliği, iki
ülke arasında gümrük evrakları ve işaretlerinin karşılıklı tanınması
gibi konularda değişik tarihlerde protokol ve anlaşmalar imzalanmıştır.
Yukarıda isim olarak
belirtilen anlaşmaların dışında iki önemli anlaşma daha bulunmaktadır.
Bunlar, Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Hakkında Anlaşma
(A.C. Milli Meclisi tarafından 14/6/1994 tarih ve 820 sayılı karar ile,
Türkiye tarafından ise 25/7/1996 tarih ve 4152 sayılı Kanun ile
onaylanarak 31/7/1996 tarih ve 22713 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmış
ve yürürlüğe girmiştir.) ve Türkiye ile Azerbaycan Arasında Çifte
Vergilendirmenin Önlenmesi Anlaşması’dır. (9/4/1994 tarihinde imzalanan
anlaşma her iki ülkenin parlamentosu tarafından onaylanmış ve 1/1/1998
tarihinden itibaren yürürlüğe konulmuştur.) Böylece, ticari ve ekonomik
ilişkilerin geliştirilmesine yönelik hukuki alt yapı büyük ölçüde
tamamlanmıştır.
Ticari ve ekonomik
ilişkilerin geliştirilmesinde önemli rol oynayan Türkiye-Azerbaycan
Karma Ekonomik Komisyonu I. Dönem Toplantısı 25-26 Şubat 1997
tarihlerinde Ankara`da II. Dönem Toplantısı 29-30 Mart 2001 tarihinde
Bakü`de ve III. Dönem Toplantısı 12-14 Nisan 2005 tarihinde Ankara`da,
Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) IV. Dönem Toplantısı ise 27-28 Temmuz
2006 tarihinde Bakü’de, V. Dönem protokol 11.04.2008 tarihinde
İstanbul’da imzalanmıştır.
Görüşmeler
neticesinde;
·
Azerbaycan`ın Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ)`ne katılımına yönelik
çalışmalarda işbirliğine devam edilmesi ve Azerbaycan`ın ihtiyaç
duyacağı her türlü teknik desteğin Türkiye tarafından sağlanması,
·Ticari
ilişkilere yönelik tarife dışı düzenlemelere ilişkin konularada Türk
tarafından Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı, Azerbaycan tarafında
ise Ekonomik Kalkınma Bakanlığı koordinasyonunda bir çalışa grubu
kurulması,
·
Gümrükler alanında ihtiyaç duyulan eğitim ve teknik desteğin karşılıklı
olarak sağlanması,
·İki
ülke kuruluş ve firmalarının kamu kurum ve kuruluşları ile ticari ve
ekonomik ilişkilerinde karşılaşabilecekleri sorunların hızlı ve ortak
yarar esasında çözümlenmesine katkıda bulunmak amacıyla, Türk tarafından
Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı, Azerbaycan tarafında ise Ekonomik
Kalkınma Bakanlığı koordinasyonunda bir çalışa grubu kurulması,
·İki
ülke ilgili kuruluşları arasında bir Ortak Ticaret Odası kurulmasının
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkilerin güçlendirilmesi için önem
arzettiği,
·Küçük
ve orta ölçekli işletmeler alanında işbirliğinin geliştirilmesi amacıyla
KOSGEB ile Azerbaycan Ekonomik Kalkınma Bakanlığı Girişimciliği
Destekleme İdaresi arasındaki temasların artırlmasının önemini
vurgulayarak söz konusu kuruluşlara arasında aşağıda belirtilen
alanlarda dahil olmak üzere, işbirliği proje programlarının
desteklenmesi,
-Küçük
ve orta ölçekli işletmelere destek veren kuruluşlar arasında bilgi ve
tecrübe değişimi,
-Küçük
ve orta boy işletmelere (KOBİ`ler) yönelik veri tabanlarının karşılıklı
olarak kullanılması,
-İki
ülkede KOBİ uzmanlarının irtibatının kolaylaştırılması, karşılklı
eğitici ve bilgilendirici ziyaretler düzenlenmesi,
-
Türkiye ve Azerbaycan KOBİ`leri arasında ticari bağlantı, teknoloji
transferi ortak yatırım vb. alanlarda işbirliğini sağlamaya yönelik
olarak Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme İdaresi
Başkanlığı (KOSGEB) tarafından geliştirilen “Eşleştirme Merkezi”
modelinin hayata geçilmesi
·Türkiye,
Azerbaycan ve Orta Asya ülkeleri arasında ortak hububat piyasası oluşturulması
ve kurulacak ortak bir şirket vasıtasıyla dünya piyasalarına hububat
sevkiyatında bulunulması,
·Sınır geçiş
işlemlerinin kolaylaştırılmasına ve taşımacılıkta verimliliğin artırılmasına
yönelik, üçüncü ülkelerden yük taşınması dahil, ikili ve transit geçişler için
ihtiyaç duyulan geçiş belgelerinin listesinin mubadele edilmesi ve ayrıca taşıma
belgelerinin Tehlikeli Maddelerin Kara Yolu İle Taşınmasına İlişkin Uluslararası
Sözleşme`nin (ADR) hükümlerine uygun olarak yapılması ve yüklerin tehlikelilik
derecesine göre sınıflandırılması konularına ilişkin olarak gümrük idarelerine
gerekli talimatların verilmesi,
·TRT televizyon
ve radyo yayınlarının Azerbaycan genelinde yayınlanmasına ilişkin konuların,
27-28 Haziran 2006 tarihlerinde Bakü`de gerçekleştirilen görüşmelerde kaydedilen
hususlar dikkate alınarak hayata geçirilmesi,
·“Ataların
Tarihi Zafer ve Dostluk Yolu” adlı ortak turizm güzergahının hayata geçirilmesi
amacıyla iki ülke yetkililerinden oluşan bir heyetin tanıtım ve bilgilendirme
ziyareti düzenlenmesi,
·Nahçıvan Özerk
Cumhuriyeti ile Türkiye arasındaki Dilucu sınır kapısında çalışma saatlerinin
uyumlaştırılması ve iki ülke vatandaşlarının giriş-çıkışlarının
kolaylaştırılması
Konuları ele alınmıştır.
·Ancak
İşadamlarımızın ülkeye girişleri ve çalışma izinleri konularında görüşmeler
belirli aralıklarla devam etmektedir. İşadamlarının bir ay süreli seyahatlarının
vizesiz olması husunda konsolosluk işleri görüşmelerinde ön mutabakat sağlanmış
olmakla beraber henüz olumlu bir sonuç elde edilememştir.
1.2.
Ticari İlişkilerin Genel Durumu
Türkiye, bağımsızlığa kavuştuğu ilk günden itibaren
Azerbaycan’ın dünya ile bütünleşmesine yardımcı olmak amacıyla siyasi, ekonomik
ve diğer konularda ilişkilerin geliştirilmesine büyük önem vermiştir. Sahip
olduğu tüm tecrübesini aktarmaya ve paylaşmaya çaba göstermiştir. Ekonomik ve
ticari ilişkilerin geliştirilmesi konusunda pek çok ikili anlaşmalar
imzalanmıştır.
Kültürel yönden benzer özellikler taşımamız nedeniyle dışa açılmak isteyen
işadamlarımız ve yatırımcılarımız için Azerbaycan cazip bir pazar oluşturmuştur.
Ekonomik ve ticari ilişkiler kapsamında her iki ülke arasındaki dış ticaret
hacmi genişlerken, diğer taraftan Türk firmaları Azerbaycan’da doğrudan ticari
ve sınai faaliyetlere başlamışlardır. Azerbaycan ekonomisinde aktif olarak yer
alan Türk müteşebbisleri, telekomünikasyon, bankacılık ve sigortacılık, finansal
kiralama, inşaat-taahhüt, basın-yayın, eğitim, sağlık, ulaştırma, otomotiv,
imalat sanayi, petrol gibi hemen her konuda faaliyet göstermektedirler. Bu
faaliyetlerin bir kısmı ferdi girişim, bir kısmı küçük ve orta ölçekli
işletmeler şeklinde başlamış ve bunlardan bazıları, başarılı çalışmaları
neticesinde, özel sektörde Azerbaycan’ın öncü kuruluşları haline gelmişlerdir.
Türk sermayeli şirketler Azerbaycan’ın serbest piyasa
ekonomisine adaptasyonunda doğrudan ve dolaylı olarak birikimleriyle,
tecrübeleriyle önemli rol oynamaktadırlar.
1991-2009 yılları arasında T.C. vatandaşlarının sahip veya
ortak olduğu değişik statülerde toplam 3009 Türk şirketi kurulmuştur. 2009
yılında kurulan şirket sayısı ise 279 olmuştur. Bu şirketlerden önemli bir
bölümünün faaliyetlerini devam ettiremediğini görmekteyiz. Ancak, Azerbaycan
Vergiler Bakanlığının kayıtlarına göre halihazırda faaliyet gösteren Türk
işadamlarını temsil eden iki derneğimizin üye sayısından ve Müşavirliğimize
muracaat eden firmalardan 780 civarında Türk firmasının faaliyette olduğu tahmin
edilmektedir. Türk sermayeli şirketlerde
50.000 civarında kişi istihdam edilmektedir.
Sahip olduğu petrol rezervleri ile gelişmiş batılı ülkelerin
ilgisini çeken Azerbaycan’ın bugüne kadar sökonusu rezervleri işletmek amacı ile
oluşturduğu yirmi adet ululararası konsorsiumun üçünde TPAO da pay sahibi
olmuştur (Azeri-Çırak-Güneşli sahasında %6.75, Şah Denizi Sahasında %9 ve
Araz-Alov-Şark Sahasında %10 - Offshore). Ayrıca, iki özel şirketimizin (Atilla
Doğan İnş Ltd. ve ENKA) Azerbaycan devlet petrol şirketi (SOCAR) ile
oluşturdukları Müşterek Müesseseler (J.V.) karada petrol çıkarmaktadırlar
Diğer yandan, Azerbaycan’da
önemli projelerin gerçekleştirilmesinde müteahhitlik sektöründe faaliyet
gösteren firmalarımızın imzası bulunmaktadır.
Türk firmalarının
üstlendikleri projeler arasında TRASECA “İpek Yolu” projesi çerçevesinde kara
yollarının inşası, baraj yapı, elektrik santrallerinin inşası ve modernizasyonu,
iş merkezleri kurulması, lüks konut inşası, Sangaçal terminali tank rezervuar
işi, orduevi binası inşası, Merkezi Bank binasının inşası, Beynelhalk Bank
binasının inşası, Bakü Hava Alanı inşası, Nahçıvan Hava Alanı inşası, Bakü
Eğlence Merkezi inşası, Avrupa Oteli inşası, ISR Plaza inşası, “Güney Mugan”
projesi, tarihi ve turistik komplekslerin bakım ve onarıımı, petrol boru hattı
ile ilgili yapım ve onarım işleri, Bakü Sahil Projesi, kombine gaz çevirimi
elektrik santralı, Nahçıvan baraj inşası vs. gibi işler yer almaktadır.
“Büyük İpek Yolu”nun 503
km.’lik kısmı Azerbaycan arazilerinden geçmekte olup,
Bakü-Alet-Gazimemmet-Kürdemir-Yevlah-Gazah kara yollarını kapsamaktadır. “Büyük
İpek Yolu”nun Alet-Gazimemmet ilçeleri arasında karayolunun inşası Kuveyt
Ekonomik Kalkınma Bankası ve İslam Kalkınma Bankası tarafından sağlanan krediler
hesabına Türkiye’nin “Turan Hazinedaroğlu” ve “Öztaç İnşaat” ortaklığı
tarafından gerçekleştirilmiştir.
Ayrıca, “Büyük İpek Yolu”nun
Gence-Şemkir ilçeleri arasındaki kara yolunun inşaası da Turan Hazinedaroğlu” ve
Öztaç İnşaat” ortaklığı tarafından gerçekleştirilecektir. Dünya Bankası
Gence-Şemkir ilçeleri arasındaki kara yolunun inşası için 7 milyon ABD Doları ve
Şemkir-Gazah ilçeleri arasındaki kara yolunun inşası için ise 33 milyon Dolar
kredi sağlamıştır.
Tekfen-Azfen Hazar denizinde
yeni bir petrol platformu ihalesini üstlenmiş bulunmaktadır. Tekfen’in SOKAR’ın
(AZ Petrol Şirketi) yeni hizmet binası ihalesini Azfen ile birlikte almak üzere
olduğu açıklanmıştır.
Diğer taraftan, Azerbaycan
uluslararası bağımsız risk değerlendirme şirketlerince yapılan
değerlendirmelerde riskli ülkeler arasında yer almaktadır. Bu risk, mevzuatın
sık sık değişmesi, tekelleşmenin artması, bankacılık sisteminin yerine oturmamış
olması, mahkeme kararlarının uygulamsında karşılaşılan gecikmeler gibi
sorunlardan kaynaklanmaktadır. Ülkenin riskli olması, zaman zaman firmalarımız
için sorunlar yaratıyor olsa da, fizibilite çalışmalarında risk unsurunu daha
fazla dikkate alan 3. ülke müteahhitlik firmalarının bölge pazarına girişini
engellemekte ve firmalarımızın rekabet şansını artırmaktadır. Ancak, uygun
şartlarda kredi ve politik risk sigortası ile desteklenen 3. ülke firmalarına
karşı firmalarımızın bu avantajını uzun vadede korumaları zorlaşacaktır. Bu
açıdan, Türk müteahhitlik firmalarının bölgedeki pazar paylarını
koruyabilmelerini teminen uzun vadeli tedbirler alınmalıdır.
1.3. Dış Ticaret İstatistikleri
1991 yılından itibaren gelişen siyasi ve ekonomik ilişkilere
paralel olarak artan dış ticaret hacmimiz ülkemiz lehine fazla vermekteydi
ancak, 2006 Haziranından itibaren BTC’nin de devreye girmesinden sonra ilk defa
Azerbaycan’la olan dış ticaretimizde 2006 yılında açık verildi.
Ancak, 1998 yılında yaşanan Rusya krizi sonrası Ruble’nin
devalüe edilmesinin de etkisi ile Rus malları Azerbaycan pazarında mutlak fiyat
avantajı sağlamış ve halkın gelir seviyesinin de düşük olması sebebiyle fiyat
talebi belirleyici en önemli kriter haline gelmiştir. Bu gelişmelerin sonucu
olarak, ülkemizden gelen mallara olan talep azalmıştır. Bu durum, Azerbaycan’da
iş yapan işadamlarımızı da doğrudan etkilemiştir. 1999 yılında Azerbaycan ile
olan ticaretimizde geçmiş yıllara göre düşme görülmüştür. 1996, 1997 ve 1998
yıllarında enfazla ithalatın yapıldığı ülke Türkiye olurken, 1999-2000
yıllarında Rusya’dan sonra ikinci, 2001 yılında ise ABD ve Rusya’dan sonra
üçüncü sırada, 2002 yılında yeniden RF’dan sonra ikinci sırada, 2003 yılında
Rusya ve İngiltere’den sonra üçüncü sırada, 2004 yılında Rusya, İngiltere ve
Kazakistan’dan sonra 4. sıraya inmiştir. 2005, 2006, 2007 ve 2008 yılında ikinci
sırada yeralmaktadır. 2009 yılında ise Türkiye yine aynı sırada yeralmaktadır.
2009 yılında Türkiye’ninAzerbaycan’ın
ithalatındaki payı %14,8, ihracatındaki payı ise %0,7 olmuştur.
Türkiye-Azerbaycan Ticaret
Dengesi
Milyon $
Yıllar
İhracatımız
İthalatımız
Denge
Hacim
1992
87.1
125.6
(-) 38,5
212.7
1993
63.6
60.5
3.1
124.1
1994
76.2
16.6
59.6
92.8
1995
140.5
26.4
114.1
166.9
1996
216.2
39.0
177.2
255.2
1997
179.7
41.2
138.5
220.9
1998
220.1
135.8
84.3
355.9
1999
142.4
69.0
73.4
211.4
2000
128.4
104.9
23.5
233.3
2001
148.1
67.3
80.8
215.4
2002
156.2
83.4
72.8
239.6
2003
195.1
107.0
88.1
302.1
2004
224.8
182.6
42.2
407.4
2005
312.8
275.9
36.8
588.7
2006
385,0
388,1
- 3,1
773,2
2007
624,5
1.056,3
-431,8
1.680,8
2008
807,3
626,2
181,1
1.433,5
2009
906,1
107,6
798,5
1.013,7
Kaynak: A.C. Devlet İstatistik Komitesi
Azerbaycan ile olan ticari ilişkilerimizde nakliye önemli bir
maliyet unsuru olarak karşımıza çıkmaktadır. Azerbaycan ve Gürcistan’da alınan
yüksek yol vergileri ve İran’ın uygulamakta olduğu tonaj sınırlamaları ve
yollaradaki gecikmeler hem nakliyecilerimize hemde yük sahiplerine ilave
maliyetler getirmektedir. Rekabet şansımızı sınırlayan bu sorun Kars-Tiflis
demiryolu’nun önemini daha da arttırmaktadır.
Şüphesizki, ticari ve ekonomik ilişkilerin uzun vadede sağlıklı ve istikrarlı
gelişmesinde Azerbaycan’da faaliyet gösteren Türk işadamlarının önemi büyüktür.
Azerbaycan ekonomisine yaptıkları yatırımlar, ödedikleri vergiler ve
sağladıkları iş imkanları ile gözardı edilemiyecek katkıları yanında Türkiye ile
ticari ilişkilerde de büyük rol oynamaktadırlar.
Azerbaycan’ın ekonomik bağımsızlığının güçlenmesine katkı
sağlarken, aynı zamanda Türkiye ile Azerbaycan arasında ekonomik köprü vazifesi
gören işadamlarımızın önündeki engellerin kaldırılması, finansman sorunlarının
çözümlenmesi ve uzun vadeli yatırım kararlarında kendilerini güvencede
hissedebilecekleri sigorta mekanizmasının kurulması yönünde projeler üretilip
tezlikle uygulamaya konulması halinde, ekonomik ve ticari ilişkilerimiz daha
sağlam temellere oturacak ve gelişen ilişkiler her iki kardeş ülke halkının
refahına hizmet ederken, bölgenin istikrara kavuşmasına da önemli katkılar
sağlayacaktır.
