Azerbaycan’da
bankacılık sistemi iki seviyelidir. Bir tarafta Azerbaycan Merkezi
Bankası, diğer tarafta ticari ve kredi bankaları. Merkez Bankası, hem
kredi bankalarının üstlendiği görevi yürütmekte, hem de özel bankaların
ve kredi kuruluşlarının denetimini yapmaktadır.Azerbaycan Merkezi Bankasının dışında iki devlet bankası vardır.
Azerbaycan Beynelhalk Bankası-ABB (%51.1’i devletin) ve Bank Kapital
(%100’ü devletin). Bunların dışında 44 özel banka ülkede faaliyet
göstermektedir. Bankaların 16’sı yabancı sermayeli bankalar olup,
bunlardan 5’i %50 ile %100 arası yabancı sermayeli, 9’u da %50’nin
altında yabancı sermayeli ve 2`si yabancı banka temsilcilikleridir.
Mevcut 46 bankanın ülke genelinde faaliyet gösteren toplam 420 şubesi
bulunmaktadır.
Ekonomide faaliyet
gösteren bankaların Azerbaycan sınırları içinde 626 adet şubesi
bulunmakta olup, bu şubelerden 38 adedi kamu bankasına, 588 adedi ise
özel bankalara aittir.
2009 yılı sonunda
bankaların toplam aktif büyüklüğünün 14.527,1 milyon dolar, toplam
yükümlülüklerinin de 12.030,1 milyon dolar tutarında olduğu
görülmektedir. Bankaların sermaye toplamı ise 2.496,8 milyon dolar
düzeyindedir. Toplam aktif büyüklüğü geçen yıla göre %13,5 artmıştır.
Bu dönem itibariyle
bankacılık sektörü 1.288,4 milyon dolar faiz geliri elde etmişken, 580,0
milyon dolar da faiz harcamasında bulunmuştur. Toplamda 708,4 milyon
dolar net faiz geliri elde edilmiştir. Aynı dönem itibariyle faiz dışı
faaliyetlerden elde edilen gelir 322,2 milyon dolar, faiz dışı
faaliyetler için yapılan gider 514,5 milyon dolar olmuştur. Faiz
dışındaki faaliyetlerden sektör 192,3 milyon dolar zarar etmiştir.
Tüm faaliyetler
sonucunda 39 banka kar ederken 7 banka zarar etmiştir. Karşılıklar
ayrıldıktan sonra sektörün vergiden önceki net karı 350,1 milyon dolar
olmuştur.
Devlete ait olan
Azerbaycan Beynelhalk Bankası (ABB), pazarın yaklaşık %70’ini elinde
tutmaktadır. Ülkenin bütün mevduatının %50’si bu bankada toplanmaktadır.
Azerbaycan Merkezi Bankası Başkanı, bu durumun Antitekel Kanununa aykırı
olduğunu söylemektedir. IMF’nin Azerbaycan Hükümetinden ısrarla talep
ettiği konulardan birisi de ABB’nın devlete ait olan hisselerinin
özelleştirilmesidir. ABB ilk yurtdışı şubesini 2002 yılında Moskova’da,
ikinci yurtdışı şubesini ise 2003 Ocak ayında Londra’da açmıştır.
Azerbaycan’da Türk
sermayeli ya da ortaklı bankalar da faaliyet göstermekte ve bilgi
birikimi ve tecrübeleriyle ülke ekonomisine hizmet etmektedirler. Bu
bankalar Ziraat Bankası ortaklığı ile kurulan Azer-Türk Bank, Yapı ve
Kredi Bankası (Koçbank) ve Azerbaycan Sanayi Bankası (Azersun Holdinge
Bağlı) dır.
Ülkede İkinci
piyasalar gelişmemiştir. Bono, poliçe ve çek gibi kambiyo senetleriyle
ilgili yasal düzenlemeler bulunmamaktadır. Bu durum ödemelerin nakit
olarak yapılmasına sebebiyet vermektedir. Ekonominin kaydi para
mekanizmasını sağlayacak yasa, sistem veya ödeme araçlarından yoksun
olması, kayıt dışı ekonomiyi teşvik etmekte ve ticari hayatta çeşitli
risk ve sorunların meydana gelmesine yol açmaktadır.
Teminatla ilgili
yasa Temmuz 1998 yılında çıkmış olmakla birlikte hangi tür taşınır ve
taşınmazların teminat olarak kabul edileceği, bunların satışında nasıl
bir prosedür uygulanacağı açık ve net olarak belirlenmediği,
gayrimenkul tescil kaydının izlendiği bir merkezin olmaması, her
gayrimenkulun statüsüne göre değişik makamlarda kayıt tutulması;
gayrimenkulun statüsünün öğrenilmesinde kargaşalara neden
olabilmektedir.
İpotek Kanununda
ipotek işlemini tescil edecek merkezi bir organın (teşkilatın) kurulması
emredilmiş olunmasına rağmen, bu organ sadece gerçek kişilerin özel
emlakı ile ilgili işlemleri kapsayacak şekilde, görünürde Adalet
Bakanlığı bünyesinde kurulmuş ancak, İcra Kanunu çıkarılmadığı için
henüz faaliyete başlayamamıştır.
Halihazırda hükmü şahıslara ait gayri menkuller üzerinde tesis edilen
ipoteklerin tescilleri A.C. İktisadi İnkişaf Bakanlığınca, gerçek
kişilere ait gayrimenkuller üzerindeki ipoteklerin tescili ise icra
hakimiyetleri (Vali ile Belediye Başkanlığı karışımı bir organ)
tarafından yapılmaktadır. Ancak, bu durumun ileride ihtilaf yaratmasının
mümkün olabileceği düşünülmektedir.
Bankaların harici ve dahili
her türlü işlemleri Azerbaycan Merkezi Bankası’nın denetim ve kontrolüne
tabidir. Bankalar birbirleri nezdinde yabancı para cinsinden hesap açabildikleri
halde Azerbaycan para birimi Manat cinsinden hesap açamamaktadırlar. Bu
işlemler, Merkezi Bank kanalıyla yapılmakta, ancak Merkezi Bank’da bu
bakiyelere faiz yürütmediğinden kredi faizlerini, dolayısıyla kredi
maliyetlerini aşağı çekme imkanı olmamaktadır.
Firmaların bankalarda hesap
açmaları durumunda mutlaka bağlı oldukları yerel vergi organlarına rapor
etmeleri gerekir. Vergi organları ise kendilerine tanınan bu hakkı izin
mahiyetinde kullanmaktadır.
Yeni Kambiyo
rejimi ile bir Azerbaycan vatandaşı daha önceden I. Derece akraba yakınlarına 1
yıl içerisinde sağlık ve eğitim amacı istisna olmak kaydıyla en fazla 10.000 ABD
dolarına kadar fatura karşılığında döviz gönderebilirken yapılan yeni
düzenlemede, kaynak göstermek şartı ile bu sınır kaldırılmıştır.
Yerli ve yabancı şahıslar
yurtdışından getirdikleri ya da kendi adlarına gelen yabancı paranın üzerinde
yurtdışına para çıkaramazlar. Yabancı sermaye ile kurulmuş firmalar elde
ettikleri karlarını, ülkede çalışan yabancı işçiler ücretlerini ancak vergisini
ödediklerini belgelemek şartıyla yurtdışına transfer edebilirler. Belirtilen bu
katı kambiyo rejimi, bankaların para akışının dışında kalmasına neden
olmaktadır.
İthalatta, her bir ithal
anlaşması için azami 25.000 $’a kadar peşin ödeme yapılabilmekte, 25.000 $’ın
üzerindeki peşin ödemelerde Azerbaycan Merkezi Bank’ından izin alınması
gerekmekteydi. Yeni uygulamayla bu sınır kaldırılmıştır.
Mal bedeli gelmeden
ihracatın gerçekleştirilebilmesi ancak, akreditif yoluyla mümkün olmakla
birlikte, yüksek komisyon oranları maliyeti yükselttiğinden, firmalar için bu
yol cazip olmamaktadır.
Bankacılık sektörü dışında
genelde eski düzen devam etmekle birlikte bankacılık sektöründe uluslararası
kabul görmüş muhasebe standartları uygulanmaktadır.
Sigortacılık
Azerbaycan’da
sigortacılık 15 Mart 2008 tarihinde Respublika gazetesinde yayınlanan “Sigorta
Faaliyetleri hakkında Kanun”a ve bu kanuna istinaden Azerbaycan Maliye
Bakanlığı’nın çıkardığı Genelgelere istinaden yürütülmektedir. 15 Mart 2008
tarihinde yürürlüğe giren bu kanun sigortacılık sektörüne yeni kurallar
getirmiştir.Sigorta Şirketi yöneticilerine ve acentalarına Maliye Bakanlığı’nın
yapacağı sınavlar sonucu lisans alma zorunluluğu getirilmiştir. Sigorta
Şirketleri için asgari sermaye zorunluluğu ve borsaya kote olma zorunluluğu
(Açık Sehimdar Cemiyeti) getirilmiştir. Asgari sermaye 01.01.2009 tarihine kadar
1 Milyon Manat bu tarihten sonra ise 2 Milyon Manat’tır.
Sigortacılık
sektöründe halen 28 sigorta firması, 1 reasürans şirketi, 3 fiziki şahıs broker
ile 7 sigorta broker şirketi faaliyet göstermektedir. Ayrıca yabancı sigorta ve
reasürans şirketlerinin temsilcilikleri bulunmaktadır.
Yıl toplamında Sigortacılık
sektörü prim toplamı geçen yılın aynı dönemine göre %8,9 oranında azalarak 203,3
milyon dolar olmuştur. Sigorta primleri dağılımına baktığımızda hayat sigortası
1,1 milyon dolar, hayat dışı sigorta primleri 165,3 milyon dolar ve zorunlu
sigorta primleri de 36,9 milyon dolar olarak pay almıştır. Hayat dışı sigorta
içinde en önemli payı 131,6 milyon dolar ile emlak sigortası almıştır. Bunu,
33,6 milyon dolar ile şahsi sigorta izlemiştir.
Buna karşılık aynı dönemde
sektörün sigorta tazminatı ödemeleri ise % 7,8 artışla 66,8 milyon dolar
olmuştur. En fazla tazminat ödemesini 31,7 milyon dolar ile emlak sigorta
ödemeleri oluştururken bunu 18,8 milyon dolar ile sağlık sigorta ödemesi
izlemiştir. Hayat sigortası
ödemeleri ise 551 bin dolar seviyesinde bulunmaktadır.
4.7.
Para ve Sermaye Piyasaları
2009
yılında Azerbaycan’da faaliyet gösteren borsaların gerçekleştirdikleri 516 açık
artırmada 11,6 milyar manatlık döviz stoku, hisse senedi, gayrimenkul ve teknik
amaçlı ürün satışı yapılmıştır.
İster
gerçekleştirilen açık artırmaların sayısına göre, isterse de hacmine göre Bakü
Bankalararası döviz borsası ve Bakü Fon Borsası önemli yerleri
paylaşmaktadırlar. Bakü Bankalararası döviz borsasında 2,1 milyar Manatlık döviz
satılmıştır. Bakü Fon Borsasında 9,6 milyar Manatlık hisse senedi satılmıştır.
Azerbaycanda
halihazırda kamil manada sermaya piyasası bulunmamaktadır. Bilhassa ikincil
sermaye piyasası konusunda ciddi eksiklikler bulunmaktadır. Ancak gerek
bankacılık sektöründe gerekse ikincil piyasa faaliyetlerinin geliştirilmesi
hususunda çalışmalar yürütülmektedir. Bu konularda İstanbul Menkul Kıymetler
Borsası (İMKB) ve Türkiye Bankalar Birliği ile işbirliği yapılmaktadır.
